wtorek, 25 październik 2016 13:53

Kozioł ofiarny? Genealogia modelu wyjaśniającego antysemityzm

NowoWydane - Oficyna Naukowa - Kozioł ofiarny? Genealogia modelu wyjaśniającego antysemityzm  - Guillaume Erner NowoWydane - Oficyna Naukowa - Kozioł ofiarny? Genealogia modelu wyjaśniającego antysemityzm - Guillaume Erner Oficyna Naukowa - Kozioł ofiarny? Genealogia modelu wyjaśniającego antysemityzm - Guillaume Erner

Kup Tę Książkę

ISBN: 978-83-64363-69-6
Objętość: 336 s.
Oprawa: miękka
Rok wydania: 2016
Projekt graficzny okładki i stron tytułowych: Ireneusz Sakowski
Przełożyła: Ewa Burska

Opis

Teoria kozła ofiarnego należy do najbardziej obiegowych wyjaśnień antysemityzmu: w tej perspektywie Żydzi byliby ofiarami przebłagalnymi za całą zbiorowość znajdującą się w kryzysie. Teoria, która upatruje źródeł przemocy wobec Żydów w kryzysach, pomija fakt, że był antysemityzm bez sytuacji kryzysowych i kryzysy bez antysemityzmu. Idea, zgodnie z którą Żydzi służyliby jako ofiary przebłagalne z powodu swojej „inności”, nie daje się obronić; różnica nie jest bowiem przyczyną nienawiści, lecz jej skutkiem.

Teoria kozła ofiarnego to obrona katów. Mechanizm ów przemienia przestępców w ofiary popędu, nad którym nie panują. Wbrew temu, co głosi ta koncepcja antysemityzmu, mordercy wiedzą, co robią. I dlatego możemy analizować racje, które doprowadziły zwykłych ludzi do popełnienia niewyobrażalnych zbrodni.

Do teorii kozła ofiarnego odwoływali się tacy wielcy myśliciele, jak Durkheim, Freud, Braudel, Sartre czy René Girard, którzy na jej gruncie próbowali wyjaśnić zjawisko przemocy wobec Żydów. Łączy ich jedno – że interpretują antysemityzm jako przejaw irracjonalności człowieka. Odsłaniając ułomności stanowisk teoretycznych tego rodzaju, Guillaume Erner pokazuje zarazem ograniczenia pewnego sposobu uprawiania nauk społecznych. Skoro bowiem socjologia może wyjaśnić antysemityzm, to antysemityzm może nam pomóc zrozumieć socjologię.

Guillaume Erner wykłada socjologię na paryskim wydziale nauk politycznych (Sciences-Po).

Spis treści

Podziękowania /9

Wstęp /11


Rozdział 1. Czy socjologia może wyjaśnić antysemityzm? / 6

Co to jest socjologia antysemityzmu? /26

Kozioł ofiarny, życie i dzieło /29

Kozioł ofiarny w socjologii antysemityzmu /34

Antysemityzm: słowo problematyczne /39

Od antysemityzmu odwiecznego do antysemityzmu nieuchronnego ./43

Antysemityzm odwieczny: koncepcja zdyskwalifikowana ./43

Antysemityzm a różnica żydowska /46

Żydzi mniej różni, niż się sądzi /48

Antyjudaizm i antysemityzm: fałszywe rozwiązanie / 52

Jak wyjaśnić dominację modelu kozła ofiarnego w socjologii antysemityzmu? /55

Pułapki obiektu /56

Skończyć z odpowiedzialnością Żydów za antysemityzm / 59

Banalność zła /61


Rozdział 2. Narodziny modelu kozła ofiarnego / 64

Kozioł ofiarny: jeden model trzy warianty /.64

Metafora, analogia i model w jednym / 65

Trzy warianty modelu kozła ofiarnego /.67

Antysemityzm pod wpływem tego, co irracjonalne / 69

Antysemityzm i tradycja holistyczna /.73

Ślepa plamka / 73

Durkheim i Freud: ojcowie modelu / 76

Freud i psychoanalityczny kozioł ofiarny / 80

Freud a antysemityzm /81

Psychoanaliza zbiorowości /83

Krytyka Freudowskiej analizy antysemityzmu 88

Durkheim i antysemityzm /94

Francuski Żyd socjolog /95

Kryzys moralny a antysemityzm /98

Socjologia integracji /102


Rozdział 3. Dzieci kozła ofiarnego /112

Słaby program modelu kozła ofiarnego /112

Sartre i kwestia Bytu żydowskiego / 113

Skutki przyczynowej koncepcji fałszywych wierzeń /116

Jak można wybierać fałszywe rozumowanie? /119

Hipoteza frustracja–agresja (HFA) /121

HFA a przyczyny antysemityzmu / 122

Badania nad HFA /123

Refutacje HFA /125

Ograniczenia HFA /127

Teorie kryzysu /131

Statystyczne unieważnienia teorii kryzysu /132

Braudel i wina koniunktury /134

Braudel, Żydzi i kapitalizm /138


Rozdział 4. Kozioł ofiarny: model wypróbowany w dziejach 142

Ambiwalencja chrześcijan wobec Żydów /145

Jahwe i Jego prorocy /145

Żydzi w pierwszym tysiącleciu nie byli kozłami ofiarnymi /154

Święty Ludwik i Żydzi /155

Rzezie pierwszej krucjaty /157

Mniejszości /163

Ambiwalencja i różnica /165

Absurdalne budowanie różnic /166

Strach przed Innym /169

Eksplozja diabelska /172

Żyd, seks i pieniądze /174

Zaznaczenie różnicy /181

Statuty Limpieza de sangre (czystości krwi) a ontologizacja Żyda /185

Hostia: od aporii do kwestii żydowskiej /187

Kościół: apogeum czy początek schyłku /189

Narodziny wspólnoty /191

Koniec apogeum i początek schyłku Kościoła /192

Hostia, obiekt średniowieczny /195

Dysputa eucharystyczna / 196

Hostia i nowa żarliwość chrześcijańska /199

Wspólnota wiernych i komunia eucharystyczna / 200

Żydzi i hostia /201

Kultura ontologii? /203

Inna konsekwencja hostii / 205

Święte ciało Chrystusa i święta wspólnota świecka / 208


Rozdział 5. Cień Chrystusa na koźle ofiarnym / 212

Kozioł ofiarny z Księgi Kapłańskiej /213

Błędny przekład /215

Kim jest Azazel? /216

Portret kozła ofiarnego w Chrystusie /.220

Chrystusowa geneza kozła ofiarnego w naukach humanistycznych /222

De Maistre a Chrystus kozioł ofiarny / 222

Angielski przekład terminu „kozioł ofiarny” / 224

Socjologia francuska świadoma funkcji ofiary / 227

Ofiara: przeciwieństwo samobójstwa / 230

Hubert i Mauss: ofiara w sercu wspólnoty / 233

Greckie kozły ofiarne / 235

Ambiwalencja pharmakos / 235

Powrót Edypa / 238

Kolegium Socjologiczne: synteza? / 241

Ofiarnicza (émissariale) teoria fenomenu ludzkiego: René Girard /243

Konwencjonalny kozioł ofiarny? / 244

Naukowa teoria kozła ofiarnego / 246

Charyzmatyczny kozioł ofiarny / 249


Rozdział 6. Czy antysemityzm może wyjaśnić socjologię? / 255

Holizm przeciwko Żydom / 256

Socjologia holistyczna: nauka w służbie wspólnoty / 256

Durkheim przeciwko durkheimizmowi /258

Wspólne zainteresowania /261

Antysemityzm jako nowa nauka / 265

Synteza rasistowska: psychologia ludów /268

Kapitalizm żydowski przeciwko wspólnocie /274

Antysemityzm, holizm i antykapitalizm / 275

Marks: socjalista antysemita / 281

Sombart: socjolog antysemita / 283

Hitler: od metafizyki do ekonomii / 285

Ekonomiczna interpretacja pewnej metafizyki / 289

Pieniądz: totalne zjawisko socjologiczne / 292


Zakończenie. Metafizyka ofiary / 296

Wybaczyć ofiarom / 297

Męczennik i niezgoda / 301


Posłowie (Pierre-André Taguieff ) / 307

Indeks osób / 323

 

Fragment

 

Wstęp

Słowo „antysemityzm” jest mylące. Wszystkie nasze próby namysłu nad nim okażą się chybione, dopóki nie uznamy, że określenie tak różnorodnych zjawisk za pomocą jednego terminu, użytego w liczbie pojedynczej, jest niemożliwe. Wymuszone nawrócenia, wygnanie Żydów z Hiszpanii, Szoah — to wszystko akty w różnym stopniu wymierzone przeciwko Żydom, nie można ich jednak zaliczyć do tego samego zjawiska. Zebranie wszystkich aktów wrogości wobec Żydów prowadzi do sztucznej jedności.

Antysemityzm, tak jak nie ma jednej historii, tak nie ma jednego wyjaśnienia. Wyjaśnienie antysemityzmu, prześledzenie jego dziejów sprowadzają się w istocie do powołania do życia pojęcia; innymi słowy do pomylenia narzędzia analizy rzeczywistości z samą tą rzeczywistością. W długim trwaniu mniejsza część aktów przeciwko Żydom była popełniana w imię antysemityzmu. Czym innym był atak na Żyda w pojęciu Rzymianina, a czym innym krzyżowca i nazisty. Święty Ludwik i Darquier de Pellepoix nienawidzili wiernych Synagogi, ale ich wrogość, tak jak ich wizja świata, zasadniczo się różniły.

Trzeba by napisać „Historię antysemityzmów, w której antysemityzm zostałby odsunięty na drugi plan, umieszczony pośród konsekwencji zarezerwowanego dla Żyda reżimu inności. Nienawiść nigdy nie jest pierwsza, lecz wynika z wyobrażeń, stereotypów, upowszechnianych przez aktorów w danym kontekście. A zatem mówienie o wielu formach wrogości nie jest rozwiązaniem satysfakcjonującym. I tak, długo sądzono, że można wyodrębnić dwa okresy w postawie Zachodu wobec Żydów. Uprzedzenie pochodzenia religijnego, antyjudaizm, miałoby stopniowo ustąpić miejsca nienawiści świeckiej — antysemityzmowi. Ale to wygodne rozróżnienie nie wytrzymuje pogłębionej analizy: te dwa zjawiska często się ze sobą mieszają. Antyjudaizm zawiera niekiedy definicję Żyda opartą na pochodzeniu. Judaizm byłby zatem bardziej skutkiem urodzenia niż religii. Dla antyjudaizmu także nawrócony Żyd pozostaje niekiedy Żydem.

Jednak miejsce, jakie w socjologii antysemityzmu zajmuje model kozła ofiarnego, dowodzi, że nienawiści wobec Żydów nadal przypisujemy jakąś szczególną przyczynę. To „zwierzę” ze Starego Testamentu zostało podniesione do rangi mechanizmu wyjaśniającego. Pierwotnie kozioł ofiarny z Księgi Kapłańskiej stanowił element ceremonii przedstawianej na ogół jako obrzęd przebłagalny za grzechy. Dzisiaj symbolizuje niewinne ofiary agresji, stanowi także czynnik najczęściej przywoływany przy wyjaśnianiu antysemityzmu. Najogólniej rzecz ujmując, schemat polega na interpretacji przejawów wrogości wobec Żydów jako konsekwencji kryzysu czy wyjątkowo gwałtownej frustracji społecznej. Wierną ilustrację tej tezy podaje Durkheim, kiedy w antysemityzmie ujawnionym w sprawie Dreyfusa dostrzega „skutek i powierzchowny objaw stanu niepokoju społecznego. Kiedy społeczeństwo cierpi, potrzebuje kogoś, komu mogłoby przypisać zło, którego doświadcza, na kim może się zemścić za swoje nieszczęścia¹. To rozpowszechnione przedstawianie przyczyn antysemityzmu nie przybliża nas jednak do zrozumienia tego zjawiska.

Wielka popularność tego mechanizmu wyjaśniającego wynika stąd, że opiera się on na twierdzeniach uznawanych za pewniki. Panuje więc przekonanie, że ludzie odczuwają potrzebę projektowania swojej agresywności. To dlatego często myślenie potoczne podsuwa nam ironiczne stwierdzenie, że „gdyby Żydów nie było, należało by ich wymyślić”. Żyd czy każdy inny kozioł ofiarny zostaje więc wybrany z uwagi na swoją odmienność. Agresja wobec niego ma pozwolić zbiorowości odnaleźć jakąś formę spoistości. To streszczenie sekwencji typowej dla modelu kozła ofiarnego łączy w sobie trzy głęboko sporne idee. Dzisiaj wydają się nam one tak oczywiste, że nie dostrzegamy już ich idiosynkratycznej natury. […]

 

__________________________________

¹Émile Durkheim, Antisémitisme et crise sociale (1899), w: tenże, Textes, t. 2: Religion, morale, anomie, Victor Karady (red.), Minuit, Paris 1975, s. 253.

 

 

 

Oficyna Naukowa

Oficyna Naukowa
ul. Mokotowska 65/3
00-533 Warszawa
Telefon: (22) 622 02 41

www.oficyna-naukowa.com.pl/